Boğaz ağrısının nedenlerinin %90’ı viral, %10’u bakteriyel ve geri kalanı tahriş kaynaklıdır. Bunu hastalarımıza şöyle anlatıyoruz: her boğaz ağrısı antibiyotik gerektirmez, ama her boğaz ağrısı da masum değildir. Ayrım, basit bir muayene + skor sistemiyle yapılır.
Bu rehber 10 ana sebebi, Centor skoru ile bakteriyel olasılığı ve doktora başvuru zamanını açıklar.
1. Viral Faranjit (En Sık)
Soğuk algınlığı, grip, COVID-19, mononükleoz (EBV) gibi viral enfeksiyonlar. Eşlik eden burun akıntısı, öksürük, ses kısıklığı tipiktir.
- Süre: 3-7 gün
- Tedavi: Sıvı, dinlenme, ağrı kesici. Antibiyotik etkisiz.
2. Streptokok Boğaz İltihabı (Grup A Beta-hemolitik Streptokok)
Çocuk ve genç erişkinde önemli. CDC strep verisi erişkinde %5-15, çocukta %20-30 oran verir.
Tipik bulgular:
– Ani başlayan boğaz ağrısı
– 38°C+ ateş
– Beyaz pıltılı bademcik
– Servikal lenfadenopati
– Öksürük yok, burun akıntısı yok
Bademcik iltihabı belirtileri sayfamızda daha ayrıntılı.
3. Centor Skoru — Antibiyotik Kararı
Strep olasılığını skorlamak için:
- Eksuda (beyaz pıltı bademcikte): 1 puan
- Servikal lenfadenopati (hassas): 1 puan
- Öksürük yok: 1 puan
- Ateş >38°C: 1 puan
- Yaş 3-14: +1 puan; 15-44: 0; >44: -1
Yorum:
– 0-1 puan: Strep ihtimali <10%, antibiyotik gereksiz.
– 2-3 puan: Hızlı strep testi veya kültür.
– 4-5 puan: Hızlı test pozitifse antibiyotik (penisilin 10 gün).
4. Tonsilit (Bademcik İltihabı)
Hem viral hem bakteriyel olabilir. Tekrarlayan tonsilit (yılda 7+ veya 2 yıl üst üste 5+) tonsillektomi endikasyonudur.
5. Akut Larenjit
Ses kısıklığı + boğaz tahrişi + öksürük. Genelde viral, ses istirahati ana tedavi. Ses kısıklığı nedenleri sayfamızda detay var.
6. Reflü (LPR — Laryngofarengeal Reflux)
Mide asidi gece yukarı kaçıyor; sabahları boğaz ağrısı, ses kısıklığı, kronik öksürük. Genellikle yanma yok (klasik GERD’den farklı).
Tedavi: Akşam erken yemek, baş yüksekte yatış, PPI 8-12 hafta.
7. Postnazal Akıntı
Sinüzit veya alerjik rinit kaynaklı, gece boğaza akan mukus tahriş yapar. Sabah boğaz temizleme refleksi tipiktir.
8. Mononükleoz (Öpücük Hastalığı)
EBV (Epstein-Barr virüs) kaynaklı. 15-25 yaş tipik. Çok şiddetli boğaz ağrısı + halsizlik + servikal lenfadenopati + splenomegali. Tanı: heterofil antikor testi.
Önemli: Mononükleozda amoksisilin verilirse generalize döküntü çıkar — tanı için ipucu olabilir ama kullanmamak iyi olur.
9. Akut Epiglottit (Hayatı Tehdit Eden)
Epiglot iltihabı, hızlı hava yolu tıkanması yapabilir. Belirti üçlüsü:
- Şiddetli boğaz ağrısı
- Salya akması (yutamama)
- Trıpod pozisyonu (öne eğilerek nefes alma)
Çocukta H. influenzae Tip B (HiB aşısıyla azaldı), erişkinde streptokok-stafilokok. Acil servis.
10. Kanser (Nadir Ama Önemli)
3 hafta süren tek taraflı boğaz ağrısı, ses kısıklığı, kilo kaybı, boyunda kitle → mutlaka KBB değerlendirmesi. Larenks, hipofarenks kanseri taraması yapılır.
Ev Bakımı — Kanıtlı Yöntemler
- Tuzlu su gargara: Günde 3-4 kez, semptomatik rahatlama.
- Bal: 1 yaş üstü çocuklar ve erişkinde gargara veya ılık içecek içinde. Antitussif kanıtı var.
- Sıcak içecekler: Çay, bitki çayı tahriş azaltır.
- Pastil (anestezikli): Benzokain veya lidokain içerikli pastil 4 saatte bir.
- Bolca sıvı: Mukoz tabakayı koruyor.
- Nemlendirici: Kuru hava tahriş artırır.
Hangi Ağrı Kesici?
Parasetamol veya ibuprofen. NSAİİ’lerin (ibuprofen) anti-inflamatuar etkisi nedeniyle bademcik şişliğine biraz daha iyi gelir.
Kırmızı Bayraklar
- Yutamama, salya akması
- Nefes darlığı, hırıltı
- Boyunda hızlı büyüyen şişlik
- Ağız açamama (trismus) — peritonsiller apse
- 3 günü aşan 39°C+ ateş
- Üç haftayı aşan tek taraflı ağrı
Sık Sorulan Sorular
Boğaz ağrım antibiyotik gerektirir mi?
Genelde hayır. Sadece bakteriyel kanıt (Centor 4-5 + pozitif test) varsa.
Boğaz ağrısı kaç günde geçer?
Viral 3-7 gün. Bakteriyel antibiyotikle 2-3 gün içinde belirgin düzelme.
Bademcik ameliyatı ne zaman gerekli?
Yılda 7+ kez veya 2 yıl üst üste 5+ kez tonsilit; tonsilit + horlama; tek taraflı büyüme.
Boğaz spreyi kullanmak güvenli mi?
Benzokain, lidokain içerikli spreyler kısa süreli kullanım için güvenli. Çocuklarda 2 yaş altı dikkat.
Reflü kaynaklı boğaz ağrısı nasıl anlaşılır?
Sabah kötü, akşama doğru düzelen pattern; yatınca kötüleşme; mide yanması olmasa bile ses kısıklığı + öksürük eşliği.
