Horlama cerrahisi, basit horlamanın ve obstrüktif uyku apnesinin seçili vakalarında, üst solunum yolu darlığını azaltmayı amaçlayan girişimlerin genel adıdır. Her horlayan hasta cerrahi aday değildir; her cerrahi seçenek de her hasta için eşit uygun değildir. Yetişkinde değerlendirme bir uyku testiyle (polisomnografi) başlar; birincil horlama ile obstrüktif uyku apnesi ayrımı yapılır, basınçlı hava tedavisi (CPAP) ve ağız içi aparey gibi non-cerrahi seçenekler önce konuşulur, cerrahi uyumsuzluk veya anatomik darlık varsa gündeme gelir. Çocukta tablo farklıdır: horlamanın en sık nedeni geniz eti ve bademcik büyümesidir ve kılavuzlar bu çocuklarda adenotonsillektomiyi birinci basamak olarak önerir. Aşağıda yetişkin ve çocukta horlamanın hangi klinik durumlarda cerrahi değerlendirmeye açıldığı, hangi non-cerrahi seçeneklerin önce denendiği, cerrahi tekniklerin genel çerçevesi, risk tablosu ve karar sürecinin nasıl kurulduğu kanıta dayalı biçimde anlatılıyor.
Öne Çıkanlar
- Horlama tek başına bir hastalık değildir; bazen obstrüktif uyku apnesinin görünen yüzü, bazen de izole bir üst solunum yolu titreşim bulgusudur.
- Yetişkinde cerrahi karar, uyku testi (polisomnografi) sonuçları + anatomik muayene + non-cerrahi seçeneklerin denemesi birlikte değerlendirilerek verilir; CPAP ve ağız içi aparey ilk konuşulan seçeneklerdir.
- Çocukta horlamanın en sık nedeni geniz eti ve bademcik büyümesidir; seçili vakalarda adenotonsillektomi birinci basamak kılavuz önerisidir (AAP 2012; AAO-HNS 2019).
- Hiçbir girişim her hastada kesin başarı vaat edemez; sonuçlar hasta anatomisine, uyku apnesinin ağırlığına ve eşlik eden duruma göre değişir.
Horlama Nedir, Uyku Apnesi ile Nasıl İlişkilidir?
Horlama, uyku sırasında üst solunum yolu dokularının (yumuşak damak, uvula, dil kökü, farenks duvarı, geniz eti) kısmen daralması ve hava akışıyla titreşmesi sonucu oluşan sestir. Her horlama tıbbi bir sorunun habercisi değildir; ancak horlama bazen üst solunum yolunun daha ileri biçimde kapandığı ve uyku sırasında kısa süreli solunum durmalarının yaşandığı obstrüktif uyku apnesi tablosunun görünen ucudur.
Birincil (basit) horlama ile obstrüktif uyku apnesi arasındaki ayrım klinik değerlendirmeyle ve bir uyku testiyle (polisomnografi) yapılır. Bu ayrım cerrahi karar için kritiktir: izole basit horlamada girişimin birincil amacı yaşam kalitesidir; uyku apnesinde ise amaç oksijenlenmeyi düzeltmek, kardiyovasküler yükü azaltmak ve gün içi uyku-ilişkili bulguları iyileştirmektir (American Academy of Sleep Medicine, International Classification of Sleep Disorders 3rd ed.).
Uyku apnesinin tanı ve genel yaşam-tarzı çerçevesine ilişkin ileri okuma için uyku apnesi rehberine bakılabilir; bu rehber yalnız cerrahi karar perspektifine odaklanır.
A. Yetişkinlerde Horlama ve Cerrahi Tedavi
A.1 Değerlendirme — Polisomnografi ve Üst Solunum Yolu Muayenesi
Yetişkinde horlama şikâyeti üç ana soruyu birlikte değerlendirir: horlama izole mi, yoksa uyku apnesi mi eşlik ediyor? Üst solunum yolunun hangi bölgesinde darlık var? Hastanın genel sağlık profili (vücut kütle indeksi, kardiyovasküler risk, boyun çevresi, nazal patoloji öyküsü) cerrahi başarıyı nasıl etkiliyor?
Standart değerlendirme adımları:
- Ayrıntılı öykü: Horlama paterni (süresi, pozisyonla değişen seyri), tanıklanmış solunum durması, gün içi aşırı uyku hali, sabah baş ağrısı, dikkat ve bellek bulguları, eşlik eden burun tıkanıklığı, kardiyovasküler ve metabolik ek hastalıklar, alkol-sedatif kullanımı.
- Fiziksel muayene: Burun pasajları (septum deviasyonu, konka hipertrofisi, polip), yumuşak damak-uvula-tonsil bölgesi (Friedman evreleme, Mallampati), dil kökü, boyun yapısı, çene geometrisi.
- Endoskopik değerlendirme: Fleksibl endoskopi; seçili vakalarda uyku altında yapılan ilaç-destekli uyku endoskopisi (DISE), tıkanıklığın tam seviyesini haritalamak için.
- Polisomnografi (PSG): Uyku apnesi varlığını, ağırlığını (AHI — apne-hipopne indeksi), oksijen desatürasyon düzeyini ve uyku mimarisini ölçen altın standart test (American Academy of Sleep Medicine 2017 kılavuzu). Seçili düşük-risk vakalarda ev tipi uyku testi (HSAT) alternatiftir.
Bu adımlar sonrası tablo iki başlıkta çerçevelenir: izole basit horlama veya obstrüktif uyku apnesi (hafif / orta / ağır). Cerrahi karar bu çerçevenin üzerine kurulur.
A.2 Non-Cerrahi Seçenekler Her Zaman Önce Konuşulur
Horlama ve uyku apnesinde kılavuzlar (American Academy of Sleep Medicine, European Respiratory Society) non-cerrahi seçenekleri birinci basamak olarak konumlandırır. Hekim-etiği ve gerçekçilik gereği, cerrahi karar bu seçenekler açıkça değerlendirildikten sonra gündeme gelir.
- Yaşam-tarzı düzenlemeleri: Kilo kontrolü, alkolü (özellikle yatmadan birkaç saat önce) sınırlama, sedatif ilaçların uyku öncesi kullanımını hekim onayıyla gözden geçirme, sırtüstü uyumadan kaçınma (pozisyonel terapi — sırt-uyku engelleyici tişört, cihaz).
- Sürekli pozitif hava yolu basıncı (CPAP): Orta ve ağır uyku apnesinde ilk tercih; AHI ve kardiyovasküler yan sonuçları en iyi kanıtla düşüren tedavidir (Patil ve ark. 2019, AASM Clinical Practice Guideline). CPAP toleransı yetersiz olan hastalar genellikle cerrahi değerlendirmeye yönlendirilir.
- Ağız içi aparey (mandibular advancement device, MAD): Hafif-orta uyku apnesinde ve pozisyonel-dışı horlamada bir seçenek; diş hekimliği ekibi tarafından kişiye özel üretilir (American Academy of Dental Sleep Medicine 2015).
- Burun pasajı tedavileri: Allerjik rinit veya kronik burun tıkanıklığı varsa medikal yönetim öncelikli; cerrahi karar bu tedaviler sonrası netleştirilir.
Önemli not: CPAP uyumu olan orta-ağır uyku apnesi hastalarında cerrahi, CPAP'ın yerini almak için değil; CPAP toleransı yetersiz ya da anatomik darlık belirgin ve seçili bir hastada tamamlayıcı seçenek olarak gündeme gelir.
A.3 Hangi Durumlarda Cerrahi Düşünülür?
American Academy of Sleep Medicine'in yetişkinde uyku apnesi için üst solunum yolu cerrahisi rehberi (Aurora ve ark. 2010) ışığında cerrahi değerlendirmenin başlıca gündeme geldiği durumlar şunlardır:
- CPAP toleransı yetersiz olan orta-ağır uyku apnesi hastaları.
- İzole basit horlamada yaşam kalitesini belirgin etkileyen vakalar (eş ve çocukların uyku kalitesi, hastanın sosyal yaşamı dahil).
- Belirgin anatomik darlık (uzun yumuşak damak, büyük uvula, tonsil hipertrofisi, Friedman evre I-II, septum deviasyonu, konka hipertrofisi, geniz eti kalıntısı).
- Ağız içi aparey uyumu yetersiz veya endike olmayan vakalar.
Cerrahi, uyku apnesinin ağırlığı ve anatomik haritaya göre tek seviyeli (yalnızca burun ya da yalnızca farenks) veya çok seviyeli olarak planlanır.
A.4 Cerrahi Seçenekler — Genel Çerçeve
Horlama ve uyku apnesi cerrahisinde günümüzde kullanılan temel yöntemler, hastanın anatomik tıkanıklık haritasına göre seçilir. Hiçbir yöntem her hastada tek başına kesin çözüm sunmaz; teknik seçimi bireyseldir.
- Nazal cerrahi (septoplasti, konka cerrahisi, polip cerrahisi): Burun pasajını açarak hem CPAP toleransını iyileştirir hem de bazı hastalarda horlama şiddetini azaltır. Tek başına orta-ağır uyku apnesini tedavi etmez; genellikle çok-seviyeli plan içindedir.
- Uvulopalatofaringoplasti (UPPP) ve modern varyantları (uvulopalatal flep, lateral/barbed farengoplasti, ekspansiyon sfinkter farengoplasti): Uzun yumuşak damak, büyük uvula ve farenks lateral darlığı olan seçili hastalarda uygulanır. İlk tanımlanan modern UPPP tekniği 1981'de Fujita tarafından yayınlanmıştır. Günümüz yaklaşımları doku çıkartmayı azaltıp farengeal kasları yeniden konumlandırmayı hedefler.
- Radyofrekans ablasyon (yumuşak damak, dil kökü): Dokunun küçültülmesi ve sertleşmesi hedeflenir; genellikle hafif tablolar veya seçili horlama vakalarında konuşulur.
- Dil kökü girişimleri (dil kökü asma, radyofrekans, lingual tonsillektomi): Dil kökü obstrüksiyonu belirgin olan hastalarda uygun olabilir.
- Hipoglossal sinir stimülasyonu: CPAP toleransı yetersiz, konsantrik olmayan farengeal kollapsı belgelenmiş, orta-ağır uyku apnesi olan seçili erişkin hastalarda bir seçenek olarak değerlendirilir (Strollo ve ark. 2014, STAR Trial, NEJM; FDA 2014 onayı).
- Maksillomandibular ilerletme (MMA): Ağır uyku apnesi + belirgin iskelet darlığı olan seçili hastalarda düşünülen majör ortognatik girişim; multidisipliner değerlendirme gerektirir.
Girişim seçimi, DISE haritalaması, uyku testi verisi, hastanın anatomisi ve beklentileri birlikte tartılarak yapılır. Tıkanıklık birden fazla seviyedeyse çok seviyeli plan konuşulur; bu planın komplikasyon profili de hastaya göre ayrıca değerlendirilir.
A.5 Riskler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Her cerrahi girişimde olduğu gibi horlama ve uyku apnesi cerrahisinin de bir risk çerçevesi vardır. Deneyimli ekip, uygun klinik ortam ve bireysel değerlendirme bu riskleri azaltır; ancak sıfırlamaz.
- Erken dönem: Boğaz ağrısı (UPPP sonrası birkaç hafta sürebilir), geçici yutma güçlüğü, dehidratasyon riski, kanama (nadir), enfeksiyon.
- Geç dönem potansiyel sonuçlar: Velofarengeal yetersizlik (sıvıların burundan kaçışı — nadir), tat algısında geçici değişiklik, nazofarengeal darlık (çok nadir; teknik ve iyileşmeye bağlı), ses niteliğinde değişiklik, kuruluk ve boğazda yabancı cisim hissi.
- Anestezi: Uyku apnesi olan hastalarda perioperatif hava yolu yönetimi standartla planlanır; anestezi uzmanı ameliyat öncesi değerlendirmede yüksek-risk profilini birlikte değerlendirir.
- Sonuç belirsizliği: Hiçbir yöntem her hastada tam başarı vaat edemez; cerrahi sonrası horlamanın tekrar edebilmesi, uyku apnesinin kısmen devam edebilmesi veya uzun vadede tekrar değerlendirme gerekebilmesi gerçekçi beklentilere girer. Başarı; girişimin tipine, hasta anatomisine, kiloya ve eşlik eden duruma göre değişir.
Dürüst bir çerçeveyle: cerrahi karar bir kesin iyileşme vaadi değil; non-cerrahi seçenekler yetersiz veya uygun olmadığında, anatomik darlığın bir bölümünü mekanik olarak düzeltmeyi hedefleyen bir seçenektir. Hekim, hastanın beklentilerini ameliyattan önce açıkça konuşmalı; hasta da bu süreçte her sorusunu sormalıdır.
B. Çocukta Horlama ve Geniz Eti İlişkisi
B.1 Çocukta Horlamanın Yetişkinden Farkı
Çocuğun üst solunum yolu yetişkinden daha dardır; geniz eti (adenoid) ve bademcikler büyüme döneminde doğal olarak büyür. Bu nedenle çocukta horlamanın baskın nedeni adenotonsiller hipertrofi — yani geniz eti ve bademciklerin büyümesidir. Çocuk obezitesi, allerjik rinit, kraniofasiyal farklılıklar da katkıda bulunabilir ancak sıklıkla ikincildir (American Academy of Pediatrics 2012 Clinical Practice Guideline; AAO-HNS 2019 Clinical Practice Guideline on Tonsillectomy in Children — Mitchell ve ark.).
Çocukta horlama uyku-ilişkili solunum bozukluğu (SDB) spektrumunun bir ucudur. Spektrum basit horlamadan obstrüktif uyku apnesine uzanır; bu ayrım tedavi kararını belirler. Pediatrik tabloda şu bulgular dikkati çeker:
- Gece bulguları: Düzenli (haftanın çoğu gecesi) horlama, nefes almada güçlük, tanıklanmış kısa solunum durması, huzursuz uyku, boyun geriye atılmış pozisyonda uyuma, gece terleme, idrar kaçırma.
- Gündüz bulguları: Sabahları ağız kuruluğu ve halitoz, gün içi davranış değişiklikleri (dikkat eksikliği, hiperaktivite benzeri bulgular, okul başarısında düşme), büyüme gelişiminde yavaşlama, iştahsızlık.
- Muayene bulguları: Ağız solunumu, "adenoid yüz" bulguları, bademcik hipertrofisi, nazal konuşma, kronik burun tıkanıklığı.
B.2 Çocukta Değerlendirme
Pediatrik horlamada değerlendirme adımları:
- Öykü ve aile gözlemi: Horlamanın sıklığı (haftanın kaç gecesi), tanıklanmış solunum durması, davranış ve okul performansı, büyüme eğrisi.
- Muayene: Bademcik büyüklüğü (Brodsky evreleme), geniz eti değerlendirmesi (lateral grafi veya fleksibl endoskopi), ağız solunumu paterni, çene gelişimi.
- Polisomnografi (PSG): Seçili vakalarda; özellikle klinik bulgu-muayene uyumsuzluğu, obezite, Down sendromu, kraniofasiyal anomali, nöromüsküler hastalık veya hafif-şüpheli tablolarda. AAP 2012 kılavuzu, cerrahi karar öncesi düşünülmesi gereken bir ölçüm olarak önerir.
Çocukta KBB değerlendirmesinin genel kapsamı için çocuk KBB sayfasına bakılabilir.
B.3 Çocukta Tedavi — Adenotonsillektomi Birinci Basamak
Seçili pediatrik uyku-ilişkili solunum bozukluğu / obstrüktif uyku apnesi vakalarında kılavuzlar adenotonsillektomiyi (geniz eti + bademcik alınması) birinci basamak tedavi olarak önerir (AAP 2012; AAO-HNS 2019). CHAT (Childhood Adenotonsillectomy Trial) 2013 (Marcus ve ark., NEJM) çalışmasında adenotonsillektominin uyku parametrelerinde ve davranış bulgularında anlamlı iyileşmeyle ilişkili olduğu bildirilmiştir; çalışmada izlem (watchful waiting) kolu da zaman içinde bazı çocuklarda doğal düzelme göstermiştir.
Bunun klinik anlamı: her horlayan çocuk ameliyat gerektirmez; her çocukta izlem bir seçenek olabilir. Karar; horlamanın sıklığı, uyku apnesinin PSG verileriyle doğrulanan ağırlığı, çocuğun gelişimine etkisi, muayenede adenotonsiller hipertrofinin netliği ve ailenin konservatif izlemden gördüğü yarar birlikte tartılarak verilir.
Non-cerrahi seçenekler çocukta da gündemdedir:
- İzlem (watchful waiting): Hafif tablolarda, hafif adenotonsiller büyümede.
- Allerjik rinit yönetimi: Nazal steroid, allerjen kontrolü — bazı çocuklarda horlama şiddetini azaltır.
- Kilo yönetimi: Çocukluk çağı obezitesi eşlik ediyorsa pediatri ile birlikte izlem.
- Hava yolu ikinci basamak girişimleri: Adenotonsillektomi sonrası semptom devam ederse ileri değerlendirme (DISE, PSG tekrarı), seçili vakalarda ileri girişimler.
B.4 Çocukta Adenotonsillektomi Riskleri
Adenotonsillektomi çocuk KBB cerrahisinin iyi bilinen bir girişimidir; ancak hiçbir cerrahi girişim risksiz değildir (AAO-HNS 2019 Clinical Practice Guideline; Mitchell ve ark.):
- Erken dönem: Boğaz ağrısı (7-14 gün), yutma güçlüğü, dehidratasyon riski, kanama (primer veya sekonder — ağız içi uyarıcı bulgu).
- Anestezi: Çocuk anestezisi için ameliyat öncesi değerlendirme standartla yapılır; uyku apnesi tablosu olan çocuklarda perioperatif izlem planlı biçimde kurulur.
- Beklenen ama sınırlı sonuçlar: Çocukların önemli bir bölümünde horlama ve uyku apnesi parametrelerinde belirgin düzelme olur; bir bölümünde (özellikle obezite, kraniofasiyal farklılık, nöromüsküler eşlik eden duruma sahip çocuklarda) hafif-orta semptomlar devam edebilir ve ileri değerlendirme gerekebilir (Mitchell ve ark. 2019).
Önemli not: Çocukta horlama tek başına her zaman cerrahi karara götürmez. Karar; horlama paterni, PSG verileri (gerekiyorsa), muayene bulguları, çocuğun büyüme ve davranış gelişimine etkisi birlikte okunarak verilir.
Bizi Google’da tercih edilen kaynak yapınBu yazıyı faydalı buldunuzsa, yeni içeriklerimiz aramalarınızda öne çıksın+ Ekle
Sıkça Sorulan Sorular
Horlamam var ama uyku apnem olup olmadığını bilmiyorum. Yine de cerrahiye uygun muyum? Cerrahi karar polisomnografi (uyku testi) sonucu, üst solunum yolu muayenesi ve non-cerrahi seçeneklerin değerlendirilmesi sonrası netleşir. Uyku testi yapılmadan verilen cerrahi karar eksik bilgiye dayanır; önce uyku durumunu haritalamak gerekir (American Academy of Sleep Medicine 2017 kılavuzu).
CPAP kullanmak istemiyorum. Doğrudan ameliyat olabilir miyim? Orta-ağır uyku apnesinde CPAP ilk önerilen tedavidir; cerrahi, CPAP toleransı yetersiz veya CPAP ile birlikte düşünülen seçili hastalarda gündeme gelir. CPAP’ı denemeden alınan cerrahi kararın başarı beklentisi gerçekçi olmayabilir. Hekim; CPAP alternatiflerini (ağız içi aparey, pozisyonel terapi) birlikte konuşmak için detaylı değerlendirme yapar.
Horlama ameliyatı kesin çözüm müdür? Hayır. Hiçbir girişim her hastada kesin başarı vaat edemez. Sonuçlar hasta anatomisine, uyku apnesinin ağırlığına, kiloya, eşlik eden duruma ve seçilen tekniğe göre değişir. Girişim sonrası horlamanın kısmen devam etmesi veya zamanla tekrar etmesi gerçekçi beklenti çerçevesine girer; uzun vadeli izlem önemlidir.
Çocuğum horluyor; ameliyat olması şart mı? Hayır. Çocukta horlamanın her vakası cerrahi gerektirmez. Karar; horlama sıklığı, varsa polisomnografi bulguları, muayenede geniz eti ve bademcik büyüklüğü, çocuğun gelişimine etkisi (uyku kalitesi, davranış, okul performansı, büyüme) birlikte değerlendirilerek verilir. Hafif tablolarda izlem ve allerji yönetimi öncelikli olabilir (AAP 2012).
Geniz eti ve bademcik alındıktan sonra çocuğumun horlaması tamamen geçer mi? Çocukların önemli bir bölümünde horlama ve uyku apnesi parametrelerinde belirgin düzelme olur. Bir bölümünde — özellikle obezite, kraniofasiyal farklılık veya nöromüsküler eşlik eden duruma sahip çocuklarda — hafif-orta bulgular devam edebilir ve ileri değerlendirme gerekebilir (Mitchell ve ark. 2019, AAO-HNS Clinical Practice Guideline).
Yetişkinde horlama cerrahisi iş-okul izni gerektirir mi? Yapılan girişime göre değişir. Radyofrekans gibi daha hafif girişimler sonrası birkaç gün, UPPP ve varyantları sonrası genellikle 1-2 hafta kadar iş-sosyal yaşam uyarlaması önerilir. Kesin takvim; girişimin tipi, hastanın mesleği ve iyileşme seyri birlikte düşünülerek ameliyattan önce planlanır.
Burun ameliyatı tek başına horlamayı geçirir mi? İzole burun pasajı darlığı olan hastalarda septoplasti ve konka cerrahisi horlama şiddetini azaltabilir; orta-ağır uyku apnesini tek başına tedavi etmesi beklenmez. Çok-seviyeli tıkanıklıkta burun cerrahisi genellikle planın bir parçasıdır (Aurora ve ark. 2010).
Prof. Dr. Mustafa Deniz Yılmaz Kimdir?
Prof. Dr. Mustafa Deniz Yılmaz, Kulak Burun Boğaz ve Baş-Boyun Cerrahisi uzmanıdır. KBB uzmanlığını 2001'de Hacettepe Üniversitesi'nde tamamladı, 2016'da Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nde profesör oldu; 2019'dan bu yana Antalya'da muayenehanesinde hasta kabul ediyor. Horlama ve uyku apnesi değerlendirmesi çoğu zaman göğüs hastalıkları, uyku tıbbı ve diş hekimliğini de içeren ortak bir çerçeve ister; çocukta karar, aile ve çocuğun gelişimi birlikte düşünülerek verilir. Daha fazla bilgi için hekim profili sayfasına bakabilirsiniz.
Sonuç
Horlama cerrahisi, hem yetişkinde hem çocukta tek başına değerlendirilmesi uygun olmayan, non-cerrahi seçeneklerle ve kapsamlı bir uyku-anatomi haritasıyla birlikte kurulan bir karardır. Yetişkinde polisomnografi sonucu, CPAP ve ağız içi aparey denemeleri, üst solunum yolu muayenesi ve ilaç-destekli uyku endoskopisi birlikte okunarak karar netleştirilir; cerrahi seçeneği uyarlanır. Çocukta tablonun merkezinde geniz eti ve bademcik durur; seçili vakalarda adenotonsillektomi birinci basamak kılavuz önerisidir, ancak her çocuk ameliyat adayı değildir. Her iki yaş grubunda da hiçbir yöntem her hastada kesin başarı vaat edemez; sonuçlar bireysel değişir ve uzun vadeli izlem gerektirir. Horlamanız veya çocuğunuzun horlaması uyku kalitenizi, gün içi performansınızı veya çocuğunuzun gelişimini etkiliyorsa, bir Kulak Burun Boğaz uzmanının değerlendirmesi için randevu oluşturabilirsiniz; değerlendirme bir ameliyat kararı değil, bir yol haritası sunar.
Kaynaklar
- Marcus CL, Brooks LJ, Draper KA, ve ark. Diagnosis and Management of Childhood Obstructive Sleep Apnea Syndrome. American Academy of Pediatrics. Pediatrics, 2012.
- Mitchell RB, Archer SM, Ishman SL, ve ark. Clinical Practice Guideline: Tonsillectomy in Children (Update). American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery Foundation. Otolaryngol Head Neck Surg, 2019.
- Marcus CL, Moore RH, Rosen CL, ve ark. A Randomized Trial of Adenotonsillectomy for Childhood Sleep Apnea (CHAT). N Engl J Med, 2013.
- Aurora RN, Casey KR, Kristo D, ve ark. Practice Parameters for the Surgical Modifications of the Upper Airway for Obstructive Sleep Apnea in Adults. American Academy of Sleep Medicine. Sleep, 2010.
- Patil SP, Ayappa IA, Caples SM, ve ark. Treatment of Adult Obstructive Sleep Apnea With Positive Airway Pressure: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med, 2019.
- Strollo PJ, Soose RJ, Maurer JT, ve ark. Upper-Airway Stimulation for Obstructive Sleep Apnea (STAR Trial). N Engl J Med, 2014.
- American Academy of Sleep Medicine. International Classification of Sleep Disorders, 3rd ed. 2014.
- Türk Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Derneği (TKBBV) — hasta bilgilendirme kaynakları.
